Macierz paznokcia – co to jest, gdzie się znajduje i jak rozpoznać uszkodzenie?

Macierz paznokcia to żywa część aparatu paznokciowego, w której powstają komórki tworzące nową płytkę. Znajduje się u nasady paznokcia, w większości pod skórą i wałem paznokciowym. Jej widocznym fragmentem może być obłączek, czyli jasny półksiężyc zauważalny szczególnie na kciukach.

Uszkodzenie macierzy może spowodować bruzdy, pęknięcia, zaburzenia kształtu, przebarwienia, spowolnienie wzrostu, a czasami odpadnięcie paznokcia. Niewielki i przejściowy uraz nie musi prowadzić do trwałych zmian. Jeżeli jednak dojdzie do głębokiego uszkodzenia i bliznowacenia tkanki wytwarzającej płytkę, paznokieć może już zawsze odrastać nierówno albo nie odrosnąć w całości.

Nie każda zmiana na paznokciu oznacza problem z macierzą. Podobne objawy mogą wynikać z chorób łożyska, zakażeń, łuszczycy, ucisku obuwia, urazów płytki lub innych schorzeń. Rozpoznania nie powinno się więc opierać wyłącznie na wyglądzie paznokcia.

Co to jest macierz paznokcia?

Macierz jest miejscem, z którego wyrasta płytka paznokciowa. Tworzą ją wyspecjalizowane komórki intensywnie dzielące się i stopniowo przekształcające w komórki wypełnione keratyną. Nowo powstający materiał przesuwa starszą część płytki w kierunku końca palca, dzięki czemu paznokieć rośnie.

Sama płytka, czyli twarda część, którą obcinamy i malujemy, składa się z silnie zrogowaciałych komórek. Nie jest żywą tkanką w takim znaczeniu jak skóra znajdująca się pod nią. Nie odczuwa bólu, dlatego prawidłowe skracanie wolnego brzegu paznokcia nie boli.

Macierz jest natomiast strukturą żywą, położoną głębiej i chronioną przez otaczające tkanki. Jej uraz może być bolesny oraz wpływać na wygląd płytki jeszcze długo po wygojeniu skaleczenia.

Macierz odpowiada przede wszystkim za:

• tworzenie nowej płytki paznokciowej;
• jej wzrost w kierunku końca palca;
• wpływanie na grubość i kształt powstającego paznokcia;
• odtwarzanie płytki po jej utracie, jeżeli tkanka wytwórcza pozostaje sprawna.

Stan macierzy nie jest jedynym czynnikiem decydującym o wyglądzie paznokcia. Znaczenie mają również łożysko, wały paznokciowe, ukrwienie palca, miejscowe choroby skóry, urazy i ogólny stan zdrowia.

Gdzie znajduje się macierz paznokcia?

Większa część macierzy znajduje się pod skórą u nasady paznokcia, w obrębie proksymalnego wału paznokciowego. Nie można jej dokładnie obejrzeć bez odsłonięcia tkanek, dlatego samodzielne ocenianie jej stanu jest trudne.

Widoczną częścią macierzy jest obłączek, nazywany także lunulą. To jaśniejszy obszar w kształcie półksiężyca występujący u podstawy niektórych paznokci. Najczęściej dobrze widać go na kciuku, a na pozostałych palcach może być niewielki lub całkowicie zasłonięty przez wał paznokciowy. Brak widocznego obłączka sam w sobie nie świadczy o uszkodzeniu macierzy.

Czy obłączek jest całą macierzą?

Nie. Obłączek jest jedynie jej widocznym, dalszym fragmentem. Zasadnicza część tkanki wytwarzającej paznokieć pozostaje ukryta pod skórą.

Dlatego nie należy oceniać wielkości ani sprawności macierzy na podstawie samego półksiężyca. U niektórych osób jest on naturalnie duży i wyraźny, u innych prawie niewidoczny.

Nie ma również podstaw, aby na podstawie samej wielkości obłączków rozpoznawać niedobory, choroby narządów wewnętrznych czy „słabą odporność”. Interpretację zmian paznokci należy zawsze łączyć z pozostałymi objawami i badaniem lekarskim.

Macierz, łożysko i płytka paznokciowa – czym się różnią?

Pojęcia te są często używane zamiennie, choć oznaczają zupełnie inne elementy.

Element	Gdzie się znajduje?	Za co odpowiada?
Macierz paznokcia	U nasady, głównie pod wałem paznokciowym	Wytwarza płytkę paznokciową
Płytka paznokciowa	Widoczna, twarda część paznokcia	Chroni koniec palca i ułatwia precyzyjne czynności
Łożysko paznokcia	Bezpośrednio pod płytką	Podtrzymuje ją i zapewnia jej ścisłe przyleganie
Wały paznokciowe	Wokół boków i nasady paznokcia	Osłaniają płytkę i znajdującą się głębiej macierz
Skórka	Przy nasadzie płytki	Tworzy barierę ograniczającą wnikanie drobnoustrojów
Hyponychium	Pod wolnym brzegiem paznokcia	Uszczelnia obszar między płytką a końcem palca

Łożysko zaczyna się zasadniczo za obłączkiem i rozciąga pod większą częścią widocznej płytki. Nie wytwarza całego paznokcia, lecz pomaga utrzymywać go przy palcu. Macierz jest natomiast źródłem powstawania nowej płytki.

Rozróżnienie ma znaczenie po urazie. Uszkodzenie łożyska może spowodować odklejenie, nierówne przyleganie lub deformację paznokcia. Uraz macierzy wpływa przede wszystkim na sposób powstawania jego nowej części. Przy silnym zgnieceniu oba obszary mogą zostać uszkodzone jednocześnie.

Jak rośnie paznokieć?

Komórki macierzy dzielą się, rogowacieją i tworzą kolejne warstwy płytki. Powstający materiał przesuwa się stopniowo do przodu, dlatego zmiana rozpoczynająca się przy nasadzie wraz z upływem czasu „wędruje” w kierunku wolnego brzegu.

Paznokcie dłoni rosną przeciętnie około 3 mm miesięcznie. Całkowite odtworzenie utraconego paznokcia ręki zwykle wymaga co najmniej około sześciu miesięcy. Paznokcie stóp rosną wolniej, przeciętnie około 1,5 mm miesięcznie, a pełny odrost może trwać od 12 do 18 miesięcy. Są to wartości orientacyjne, ponieważ tempo zależy między innymi od wieku, palca, stanu zdrowia, ukrwienia i rodzaju urazu.

Skutek uszkodzenia macierzy nie zawsze widać natychmiast. Jeżeli uraz nie zerwał płytki, lecz przejściowo zaburzył jej wytwarzanie, bruzda lub pęknięcie może ujawnić się dopiero po pewnym czasie, gdy zmieniony fragment wysunie się spod wału paznokciowego.

Z tego samego powodu poprawa również nie następuje od razzu. Nawet po wyleczeniu przyczyny uszkodzona część płytki musi stopniowo przesunąć się ku końcowi palca. Kosmetyk nie może natychmiast wygładzić paznokcia, który został wcześniej nieprawidłowo uformowany.

Co może uszkodzić macierz paznokcia?

Najbardziej oczywistą przyczyną jest uraz mechaniczny, ale zaburzenie wzrostu może być również następstwem przewlekłego drażnienia, stanu zapalnego albo choroby.

Silne uderzenie lub zgniecenie

Do urazu może dojść po:

• przytrzaśnięciu palca drzwiami;
• uderzeniu młotkiem lub innym narzędziem;
• upuszczeniu ciężkiego przedmiotu na palec stopy;
• skaleczeniu w okolicy nasady paznokcia;
• zerwaniu lub oderwaniu płytki;
• urazie związanym z maszyną albo sprzętem sportowym.

Zgniecenie może jednocześnie spowodować krwiak pod płytką, uszkodzenie łożyska, przerwanie macierzy i złamanie dalszego paliczka. Głębokie uszkodzenie tkanek w obrębie aparatu paznokciowego może prowadzić do trwałej deformacji paznokcia.

Powtarzający się ucisk

Macierz i pozostałe elementy aparatu paznokciowego mogą być drażnione również przez wielokrotne, mniejsze urazy. Dotyczy to zwłaszcza paznokci stóp uciskanych przez zbyt ciasne lub źle dobrane buty.

Problem może pojawić się u biegaczy, turystów i osób wykonujących pracę wymagającą długotrwałego nacisku na palce. Powtarzające się uderzanie paznokcia o przód obuwia sprzyja krwiakom, odklejaniu płytki i jej nieprawidłowemu odrastaniu.

Agresywny manicure i pedicure

Silne odsuwanie albo wycinanie skórek, głębokie frezowanie przy nasadzie, podważanie płytki i wielokrotne mechaniczne drażnienie mogą uszkodzić barierę chroniącą paznokieć.

Skórka przylegająca do płytki ogranicza dostęp drobnoustrojów i substancji drażniących do tkanek znajdujących się pod wałem. Jej usuwanie może zwiększać podatność na zapalenie wału paznokciowego i dalsze problemy z paznokciem.

Nie oznacza to, że każdy manicure prowadzi do uszkodzenia macierzy. Ryzyko wzrasta przede wszystkim wtedy, gdy zabieg jest wykonywany zbyt głęboko, boleśnie, niesterylnymi narzędziami albo na już zmienionej chorobowo okolicy.

Obgryzanie i skubanie paznokci

Przewlekłe obgryzanie, odrywanie skórek i manipulowanie przy nasadzie płytki mogą prowadzić do nawracających urazów i zapalenia. Długotrwałe drażnienie aparatu paznokciowego bywa przyczyną poziomych bruzd, nierówności, skrócenia paznokcia i trwałej dystrofii, jeżeli dojdzie do bliznowacenia macierzy.

Choroby zapalne skóry

Wzrost paznokcia mogą zaburzać między innymi:

• łuszczyca paznokci;
• liszaj płaski;
• nasilony wyprysk;
• zapalenie wałów paznokciowych;
• niektóre choroby autoimmunologiczne.

Zmiany związane z zajęciem macierzy mogą obejmować punktowe wgłębienia, białe obszary, kruszenie płytki, bruzdy poprzeczne oraz podłużne pęknięcia. Nie są to jednak objawy charakterystyczne wyłącznie dla jednej choroby.

Zakażenia

Zakażenie bakteryjne lub grzybicze może dotyczyć skóry wokół paznokcia, płytki albo tkanek znajdujących się pod nią. Grzybica często powoduje zmianę koloru, pogrubienie, kruszenie i odklejanie paznokcia. Podobny wygląd mogą mieć jednak urazy, łuszczyca i inne choroby, dlatego leczenia przeciwgrzybiczego nie powinno się dobierać wyłącznie na podstawie zdjęcia.

Ostry stan zapalny przy nasadzie paznokcia, zwłaszcza z ropą, nasilającym się bólem i obrzękiem, może zagrozić głębiej położonym strukturom. Wymaga oceny medycznej, szczególnie u osób z cukrzycą, zaburzeniami krążenia albo obniżoną odpornością.

Leki i ciężkie choroby

Wzrost paznokcia może zostać okresowo zahamowany przez niektóre leki, w tym część terapii przeciwnowotworowych, a także przez poważne infekcje, wysoką gorączkę lub znaczne obciążenie organizmu.

Skutkiem może być bruzda poprzeczna przechodząca przez płytkę, określana jako linia Beau. Jeżeli zahamowanie aktywności macierzy jest silniejsze, może dojść do oddzielenia nowej płytki i zrzucenia starego paznokcia, czyli onychomadezy.

Zmiany łagodne i nowotworowe

W obrębie macierzy mogą powstawać łagodne guzy, brodawki, znamiona oraz rzadziej nowotwory złośliwe. Zmiana może zaburzać wytwarzanie płytki i powodować na przykład pojedynczą bruzdę, pęknięcie albo pasmo barwnikowe.

Szczególnej uwagi wymaga nowa lub zmieniająca się ciemna smuga na jednym paznokciu, zwłaszcza gdy się poszerza, ma nieregularny kolor, przechodzi na skórę przy paznokciu albo towarzyszy jej pękanie i deformacja płytki. Nie każda ciemna linia jest czerniakiem, ale powinna zostać oceniona przez dermatologa.

Jak wygląda uszkodzona macierz paznokcia?

Nie ma jednego wyglądu charakterystycznego dla uszkodzenia macierzy. Obraz zależy od lokalizacji, głębokości, rozległości i czasu trwania procesu.

Możliwe są między innymi:

• bruzdy biegnące w poprzek paznokcia;
• pojedyncza podłużna bruzda;
• pękanie płytki zawsze w tym samym miejscu;
• nierówna powierzchnia;
• dołeczki lub punktowe wgłębienia;
• miejscowe ścieńczenie albo pogrubienie;
• białe plamki i pasma;
• zahamowanie wzrostu;
• zniekształcenie nowej płytki;
• kruszenie;
• odpadnięcie całego paznokcia;
• nieprawidłowy lub niepełny odrost.

Łagodne i przejściowe zaburzenie całej szerokości macierzy może pozostawić poprzeczne zagłębienie. Silniejsze zahamowanie produkcji płytki może doprowadzić do jej oddzielenia i zrzucenia. Uszkodzenie skupione w jednym punkcie może natomiast powodować podłużną bruzdę, pasmo lub pęknięcie.

Objawy pojawiające się bezpośrednio po urazie

Po uderzeniu lub zgnieceniu mogą wystąpić:

• silny albo pulsujący ból;
• obrzęk palca;
• tkliwość przy dotyku;
• krwawienie;
• ciemne zabarwienie pod płytką;
• uniesienie lub oderwanie paznokcia;
• rozcięcie skóry;
• trudność w poruszaniu palcem.

Ciemnofioletowa lub czarna plama pojawiająca się bezpośrednio po urazie najczęściej jest krwiakiem podpaznokciowym. Gromadząca się krew może wywoływać silne ciśnienie i pulsujący ból. Rozległy uraz może jednak obejmować również łożysko, macierz lub kość.

Objawy widoczne dopiero podczas odrastania

Po zagojeniu powierzchownej rany mogą pojawić się:

• nierówność wychodząca spod nasady;
• poprzeczna bruzda;
• pęknięcie biegnące przez kolejne odrastające fragmenty;
• zmiana grubości;
• trwałe skrzywienie płytki;
• wolniejszy wzrost;
• brak nowego paznokcia w części dawnego obszaru.

Jeżeli deformacja pojawia się pr